Versteend kapitaal nu inzetten voor Nederland in 2030

16-09-2011

Iedereen wil goed kunnen wonen, voor kwetsbare ouderen moet goed gezorgd worden en op weg naar ons werk en terug naar huis willen we met z’n allen kunnen doorrijden, op goed onderhouden wegen en rails. En dat over 20 jaar ook nog. De bouw gaat die uitdagingen graag aan. Maar gaat dat lukken? “Nee. Niet als we het op de traditionele manier moeten blijven financieren”, voorziet Elco Brinkman, voorzitter van Bouwend Nederland.

In Podium 12 vat hij zijn visie samen, hieronder leest u meer. 

 “We hebben echt nieuwe spelregels nodig van het kabinet, zodat het stille kapitaal snel uit de stenen losgemaakt kan worden. Want de tijd dringt. Om Nederland op orde te houden voor onze kinderen en kleinkinderen moet je nu juist investeren in dit soort vanzelfsprekendheden. Dit is toch bepaald geen luxe verlanglijstje; dit zijn zaken die iedere Nederlander als normaal ervaart."

"Maar het staat nu allemaal al onder druk en het baart me zorgen dat er veel te weinig wordt uitgetrokken voor de toekomst van wonen, zorggebouwen, wegen en waterzuivering. De overheden moeten bezuinigen, het Rijk schuift ’t deels door naar provincies, gemeenten en corporaties, die hun plannen vaak in de vriezer leggen of op een te laag pitje doorgaan. En kort door de bocht: banken durven nu ook niks meer. We moeten het feit onder ogen durven zien: we kunnen wel van alles willen, maar het geld is op. Tenminste, als we in het oude denken blijven vastzitten.”

Kostenposten
“Wat houdt dat oude denken in? Overheden plannen al tientallen jaren exact waar er gewoond mag worden door hoeveel mensen, hoe de ouderenhuisvesting precies betaald moet worden, waar welke soorten wegen volgens plan moeten komen en hoe rioleringen aangelegd en onderhouden moeten worden. En alles wordt uit de overheidsbegroting betaald. We zijn daardoor zaken als wonen, zorg, wegen en waterzuivering gaan zien als kostenposten. Alles moest goed geregeld worden, dus werden indertijd voorschriften opgesteld voor al die maatschappelijke behoeftes, vooral op het vlak van planning en financiering."

"Het is natuurlijk goed om dat zorgvuldig te doen, maar onderhand keert de wal het schip. De regels werkten een enorme verkokering in de hand. We zijn nu in de situatie beland dat een heel pak gedateerde regeltjes het onmogelijk maakt om de grote waarde van gebouwen, wegen en het rioolstelsel te kapitaliseren en verstandig te investeren op de plekken waar er werkelijke behoefte is. Zo blijft een enorm kapitaal op slot zitten, terwijl veel mensen nog steeds niet wonen in een passend, energiezuinig huis, terwijl veel ouderen en langdurig zieken niet kunnen wonen in een omgeving die aansluit bij hun zorg- en woonbehoefte, terwijl de kwaliteit van wegen en viaducten afkalft en er bij flinke buien steeds meer wateroverlast is. We lopen eigenlijk al 20 jaar achter.”

Heel gewone dingen
“Het moet dus anders. We hebben het kapitaal hard nodig om allereerst uit de crisis te komen, maar ook om Nederlanders in de komende tientallen jaren goed te laten wonen, verzorgen en van a naar b te laten reizen. Zonder wateroverlast en zonder gaten in de weg. Heel gewone dingen dus; het gaat me niet om ‘veel meer’ of ‘duur’. Het gaat om aansluiting bij de normale behoefte van onze samenleving. Wil je op de juiste plaats goede en duurzame woningen, wegen en zorgcentra hebben en houden, dan is daar geld, en dus durf en daadkracht voor nodig. Durf om structureel anders te gaan denken en de uitvoering vlot ter hand te nemen.”

“De bouw staat klaar om dat aan te pakken, maar kan dat alleen met een overheid die nieuwe verdien- en financieringsmodellen mogelijk maakt en daar ook zelf partij in is. Noem het maatschappelijk ondernemen. We willen bijvoorbeeld dat iedereen goed woont. Maar corporaties zitten nu klem in wetten en verplichtingen. Laten we dan alsjeblieft die financieringsregels aanpassen, zodat ook in de sociale woningbouw het maatschappelijk kapitaal kan worden gebruikt. Dan kunnen corporaties verder met hun taak om kwetsbare groepen goed te huisvesten, te investeren in wijken – bij voorkeur in samenwerkingsverbanden met bouwbedrijven en investeerders.

"Simpelweg de regels aanpassen. We financierden het altijd zo, maar het is nu tijd om het anders te doen. De Woonvisie van minister Donner geeft al een mooie voorzet: de markt mag allerlei zaken gaan oppakken. Prima, maar dan moeten wel de drempels weg. Er zijn te veel regeltjes die voorkomen dat het kapitaal beschikbaar komt en geïnvesteerd kan worden.”

Verlamming
“In de zorg zien we dat ook. Daar moeten we af van de verlamming die er nu heerst door het nieuwe bekostigingsregime. Dat is ingewikkeld, maar je kunt voor al die hulpbehoevende Nederlanders veel goeds doen. Bijvoorbeeld door in de AWBZ ‘wonen’ en ‘zorg’ te splitsen, zoals de SER ook al adviseerde. Voor dat ‘wonen’, ofwel voor de bouw en onderhoud van een goed verzorgingshuis, kun je vervolgens een investeerder inschakelen."

"Idem voor ziekenhuizen. Er is een enorme behoefte aan een beter onderdak voor de zorg aan patiënten, kwetsbare ouderen en gehandicapten. Heel veel instellingen zijn verouderd, veel zorggebouwen dateren uit de jaren ’60 en ’70. Iedereen die zo’n verouderd gebouw wel eens van binnen heeft gezien, beseft dat goede huisvesting een eerste voorwaarde voor adequate zorg is. Een prettige en veilige woonomgeving draagt daarnaast bij aan de kwaliteit van leven van kwetsbare groepen. Ook in het voortraject zul je moeten investeren. Steeds meer ouderen willen, en moeten zelfstandig blijven wonen. Daar zijn passende woningen voor nodig, met parallel investeringen in de kwaliteit van de belangrijke directe leefomgeving."

"Maar die grotere capaciteit en betere kwaliteit van leven komen er niet als je vasthoudt aan de huidige financieringsregels. Het zal dus ook hier over een andere boeg moeten. Dat kan niet wachten. Met hulp van de markt kun je betere zorg- en leefomgeving bieden, met veel minder publiek geld. Simpelweg de regels aanpassen. We financierden het altijd zo, maar het is nu tijd om het anders te doen. Zeker omdat er steeds meer oudere, hulpbehoevende ouderen bijkomen, dat zal nog vele jaren zo blijven.”

Tolweg accepteren
“Er komen voorlopig ook steeds meer auto’s bij, of je dat nou leuk vind  of niet. We weten dat we het met de onze huidige infrastructuur niet zullen redden, onderzoek van het ministerie van I&M bewijst dat. We weten ook dat dit kabinet voor 7 miljard aan nieuwe infrastructuurprojecten mag starten, terwijl er een wensenlijst ligt die oploopt tot 90 miljard. Willen we dus niet nog vaker en langer in de file terecht komen, laten we dan ook accepteren dat het fenomeen tolweg gewoon moet kunnen."

"Als langetermijninvestering zijn wegen heel interessant voor marktpartijen zoals pensioenfondsen. Zeker als je langs die weg concessies kunt verlenen voor bijvoorbeeld tankstations en reclamezuilen. Laten we dan tegelijkertijd accepteren dat de automobilist variabel gaat betalen. Dan denkt iedereen meteen aan rekeningrijden, maar je moet dat breder bekijken. Je kunt bijvoorbeeld aanschaf en rijden fiscaal anders gaan behandelen: bpm eraf en de motorrijtuigenbelasting variabel verhogen. De opbrengsten van zo’n nieuw regime moeten dan wel naar wegaanleg en -onderhoud gaan. Dat is eerlijker en zo investeer je in kwaliteit.”

Niet oplappen
“Zo gaan de lasten voor overheden en burgers omlaag en we krijgen er uitstekende, goed onderhouden wegen voor terug, met veel minder files. Simpelweg een kwestie van regels aanpassen. We financierden wegenbouw en onderhoud altijd zo, maar we moeten het veel meer met andere, moderne contractvormen doen. Dat geldt bij snelwegen, maar het houdt niet op bij de afrit."

"Het zou de minister ook een zorg moeten zijn dat het regionale wegennet in orde is. Provincies en gemeenten hebben de verantwoordelijkheid voor forse aantallen wegen, bruggen en viaducten die sneller verslijten door de toename van verkeer. Dat moet je niet willen blijven oplappen vanuit die teruglopende algemene middelen, dan loop je steeds verder achter de feiten aan. Denk als provincie en gemeente aan je leefkwaliteit en economisch groeivermogen, zet daarom ook hier in op samenwerking met bedrijfsleven en investeerders. Want ook hier is zeker dat je het niet meer van het Rijk hoeft te verwachten. En het alternatief is stilstand.”

Rioollicenties?
“Last but not least: onder de grond ligt in Nederland een rioleringsstelsel dat snel veroudert. We ervaren allemaal dat er in korte tijd steeds vaker veel water valt, dat niet goed afgevoerd wordt. Ook daar moet je toe naar andere manieren van financiering, bijvoorbeeld door onderhoudslicenties uit te geven voor stukken van het rioolstelsel, zoals de overheid ook al deed met frequenties. Anders hou je het letterlijk niet droog, zoals tijdens de afgelopen eerste herfststorm weer is gebleken. Hoe lang blijven burgers en ondernemers het accepteren dat er bij iedere flinke bui een laag water in hun woonkamer of winkel komt te staan?”

Wachtlijsten exit
“Dit zijn grote maatschappelijke behoeftes, die de komende jaren alleen maar toenemen. Ik noem nog maar eens de huizenmarkt. Heel veel mensen wonen niet op de plekken waar ze eigenlijk willen wonen. De druk op de woningmarkt is enorm, kijk alleen al naar de wachtlijsten bij corporaties.”
“Het is dus tijd om het anders te doen, met andere verdien- en financieringsmodellen. Het vermogen is er, maar het zit ‘versteend’ in zorggebouwen, woningen, wegen en riolen waar we allemaal gebruik van maken. Het is hoog tijd om dit kapitaal los te maken en voor ons te laten werken. Dat kan alleen met andere regels en die moeten er snel komen.”

Te voorzichtig
“Het kabinet is goed, maar nog te voorzichtig op weg met het aanpassen van wetten en regels. Bij infrastructuur is de eerste stap vaak ‘verder onderzoek’, zodat we nog niet weten wanneer de verbeteringen wettelijk geregeld zijn."
"Goed is wel dat er voor de huizenmarkt concrete maatregelen genomen zijn om het consumentenvertrouwen niet nog verder te laten wegzakken. Een lager btw-tarief op verbouwingen, een lagere overdrachtsbelasting: logische stappen en we verwachten ook dat het kabinet die lijn zal doorzetten voor al die kopers die gebruik willen maken van de NHG, of die met dubbele hypotheeklasten zitten. En hopelijk gaan de banken binnenkort ook echt weer meer ruimhartig maatwerk leveren bij kredietverstrekking."

"Dat helpt, maar op de keper beschouwd zijn het tijdelijke systeemaanpassingen die weinig of niks kosten en bovenal geen nieuw vermogen scheppen. Vertrouwen is niet te koop of per wet te regelen. In de huidige economische situatie zien we het weer wegzakken als een maatregel afloopt. We hebben voorlopig dus nog behoefte aan voortzetting van crisismaatregelen. Simpelweg omdat het nog crisis is!”

Wensen zijn kansen
“Echt vertrouwen groeit pas als je als overheid samen met bedrijven kijkt naar behoeftes, en samen werk maakt van kansen. Kijk bijvoorbeeld naar de goeie locaties:  ga als gemeente niet alleen bouwen op die stukken grond omdat je die in bezit hebt, maar laat bouwen waar mensen werkelijk willen wonen; blokkeer dat niet omdat je daardoor geplande inkomsten mist. Dat geldt in de Randstad, waar de bevolking voorlopig nog groeit, maar dat geldt zeker ook in krimpgebieden.”

“Wil je met visie en goede vooruitzichten je inwoners kwaliteit bieden, dan moet je dus met name kijken naar hun wensen: waar en hoe willen ze wonen? Als je daar rekening mee houdt, dan zullen ze daarvoor ook willen betalen. En welke voorzieningen kun je slim plannen, in samenhang daarmee? Als je een investeerder dan ook nog eens de bijbehorende voorzieningen, zorggebouwen en infrastructuur laat financieren, bewijs je de samenleving grote diensten."

Samen leven
"De overheid plant nu nogal verkokerd, vanuit een budget- en plandenken. Wat wij graag willen is dat plannen veel meer vraaggestuurd worden, en daarin zijn marktpartijen met hun kennis en kapitaalmogelijkheden onmisbaar. Dan denk je niet meer vanuit ‘kostenposten’, maar vanuit vervulling van maatschappelijke behoeften en de baten die dat oplevert. En dan heb ik het nog niet eens over de economische effecten die zo’n manier van aanpakken heeft voor je stad of regio.”
“Dan levert het dus dubbel geld op, plus iets belangrijkers dat niet in euro’s is uit te drukken: samen leven we dan met meer plezier in dit land.”