Op 16 januari 2009 heeft het Kabinet een eerste pakket aan stimuleringsmaatregelen bekend gemaakt, die grotendeels bestaan uit garantiestellingen ten aanzien van de kredietverlening aan bedrijven, woningcorporaties en zorginstellingen. Deze maatregelen waren weliswaar een stap in de goede richting, maar waren nog nauwelijks gericht op het beperken van de (snel toenemende) problemen op de (nieuwbouw)woningmarkt.
Bouwend Nederland heeft sterk aangedrongen op aanvullende maatregelen om de stagnerende woningmarkt vlot te trekken en heeft samen met de koepelorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland weten te bewerkstelligen dat het Kabinet het voorjaarsoverleg naar voren heeft gehaald. Dit heeft geresulteerd in het op 25 maart 2009 door het Kabinet gepresenteerde aanvullende beleidsakkoord ‘Werken aan de toekomst’, met daarin een pakket van maatregelen om de economie te stimuleren in 2009 en 2010.
In dezelfde periode hebben ook veel provincies en gemeenten hebben hun eigen maatregelen ter stimulering van de regionale en lokale economie bekend gemaakt.
Bouwend Nederland is verheugd dat het kabinet én lagere overheden veel van de in de afgelopen maanden gedane voorstellen om de gevolgen van de kredietcrisis voor de bouwsector te beperken heeft overgenomen maar vooral ook dat het belang van de bouwsector voor de Nederlandse economie inmiddels breed wordt onderkend.
Dat blijkt onder meer uit het feit dat van het totale pakket van € 6 miljard aan kabinetsmaatregelen voor 2009 en 2010 ruim € 2 miljard euro naar de bouwsector gaat. Daarnaast wordt door gemeenten en provincies de komende jaren nog eens € 2 à 3 miljard geïnvesteerd in het bouwprojecten.
Onderstaand is een overzicht gegeven van de aangekondigde (en inmiddels voor een deel al in werking getreden) maatregelen.
1. Verruiming kredietverlening en liquiditeitspositie bedrijven
Het Kabinet heeft maatregelen genomen om de kredietverlening aan bedrijven, woning-corporaties en zorginstellingen te verruimen en de liquiditeitspositie van bedrijven te verruimen:
- De exportkredietverzekeringfaciliteit (EKV) is uitgebreid.
- De (bestaande) garantieregeling Groeifaciliteit van het ministerie van EZ is op 6 maart 2009 uitgebreid met de zogenoemde GO-regeling (Garantie Ondernemingsfinanciering). De GO-regeling is bedoeld voor grote en middelgrote ondernemingen. De staat garandeert 50 procent van een nieuwe banklening met een minimale omvang van € 1,5 miljoen euro en een maximale omvang van € 150 miljoen. Voor de regeling is een budget van € 1,5 miljard euro beschikbaar. De regeling loopt tot eind 2010. Vanaf 1 september 2009 is de GO-regeling ook opengesteld voor de curatieve zorgsector.
Met de GO-Cure-regeling is het gedurende één jaar mogelijk dat banken voor financieringen van bouwleningen van zorginstellingen in de curatieve zorg, tot 50 miljoen euro per zorginstelling, een staatsgarantie van 50% kunnen verkrijgen. De regeling kent voor de zorg een garantieplafond van 250 miljoen euro.
Tevens heeft het Kabinet op 15 september de intentie uitgesproken om bankgaranties onder de GO-regeling te brengen. De voorwaarden (premiestelling, technische uitwerking) zullen op korte termijn onderzocht worden.
- De borgingsgrens van het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW) wordt per 1 juli 2009 structureel verruimd van € 200.000 naar € 240.000. Daarnaast wordt vanaf 1 juli 2009 t/m 31 december 2010 de WSW-borgingsgrens tijdelijk verruimd naar € 350.000, om corporaties in staat te stellen onverkoopbaar gebleken (nog te bouwen) duurdere nieuwbouwwoningen van projectontwikkelaars aan te kopen.
- De Nederlandse Zorgauthoriteit (NZa) past de vergoeding aan die zorginstellingen krijgen voor door hen betaalde kredietrente om vertraging bij bouwplannen te voorkomen.
- Bedrijven mogen investeringen in bedrijfsmiddelen vervroegd (in twee jaar, maximaal 50% in een kalenderjaar) afschrijven.
- Bedrijven die nu maandelijks BTW afdragen mogen dat voortaan per kwartaal doen.
Nota bene: Sommige ondernemers dragen per maand de BTW af. Ondernemers kunnen er nu voor kiezen om de betaling van BTW-afdracht uit te stellen en in plaats van maandelijks voortaan per kwartaal hun verschuldigde BTW afdragen. Deze maatregel gaat in per 1 juli 2009. Deze maatregel leidt tot een flinke liquiditeitsimpuls voor bedrijven: in totaal dragen bedrijven maandelijks ongeveer € 4 miljard af.
- De zogenaamde carry back regeling die het voor bedrijven mogelijk maakt om winst en verlies fiscaal te verrekenen wordt versneld.
Nota bene: Bedrijven kunnen hun verlies verrekenen met de winstbelasting die ze in het verleden hebben betaald (carry back). Ondernemers die inkomstenbelasting betalen over hun winst kunnen 3 jaar terug en ondernemers die vennootschapsbelasting betalen (NV’s en BV’s) kunnen 1 jaar terug hun verlies verrekenen. Om in aanmerking te komen voor een voorlopige carry back beschikking moet nu nog de aangifte over het verliesjaar zijn gedaan en moet de aanslag over het jaar waarmee wordt verrekend definitief zijn vastgesteld. Met de voorgenomen verruiming wordt in plaats van de aangifte genoegen genomen met een redelijke schatting van het verlies over 2008 (op basis van bijvoorbeeld een voorlopige jaarrekening). Verder is het niet nodig dat de aanslag over het jaar waarmee het verlies wordt verrekend definitief is vastgesteld. Een voorlopige aanslag is voldoende.
- De overheid gaat rekeningen sneller betalen. Het Rijk brengt met ingang van 1 maart 2009 de betalingstermijnen terug van 45 naar 30 dagen. Ook provincies en gemeenten hebben aangekondigd betalingen sneller te zullen verrichten.
- Het Kabinet heeft op 26 juni 2009 ingestemd met het instellen van een tijdelijke aanvullende staatsverzekering (TASK), waarmee bedrijven de verzekeringslimiet van hun betalingsrisico's kunnen verdubbelen. De maatregel moet de belemmeringen in leveranties tussen bedrijven als gevolg van de in de afgelopen periode verlaagde kredietlimieten – zo kondigde Atradius in mei aan de kredietlimieten voor de bouw en aanverwante secoren met 25% te verlagen - weer vlot trekken. Ook hebben kredietverzekeraars een gezamenlijke verklaring opgesteld over het intrekken van limieten (nullimieten). Op verzoek van de klant wordt opnieuw bekeken of alsnog een limiet kan worden gegeven.
Nota bene: Bedrijven kunnen via hun bestaande polis bij hun kredietverzekeraar een verhoging van een verlaagde limiet aanvragen. De Staat dekt maximaal het dubbele van de verzekerde limiet. De faciliteit geldt voor zowel binnenlandse als buitenlandse handel en heeft een maximale omvang van € 1,5 miljard. De maatregel gaat in op 1 juli 2009 en loopt tot en met 31 december 2009.
2. Eerder en versneld uitvoeren van investeringen
Het Kabinet heeft aangekondigd investeringen in al geplande projecten naar voren te halen en versneld uit te voeren. Het gaat hierbij vooral om investeringen in publieke werken zoals de aanleg en onderhoud van wegen, bruggen, vaarwegen e.d., herstructurering van bedrijventerreinen en de bouw en onderhoud van scholen, ziekenhuizen, zorginstellingen e.d.. Het Kabinet trekt hiervoor een bedrag uit van ruim € 1,4 miljard, dat is onderverdeeld in:
- € 605 miljoen voor bouw en onderhoud en bouw van publieke gebouwen (zorg- en AWBZ-instellingen, jeugdzorginstellingen en schoolgebouwen).
- € 692 miljoen voor versnelde uitvoering van infrastructuurprojecten (onderhoud van bruggen, viaducten, wegen, vaarwegen, sluizen, binnehavens).
- € 130 miljoen voor uitvoering van maatregelen uit het Deltaprogramma (zandsuppletie).
Ook gemeenten en provincies gaan projecten waar mogelijk versneld uitvoeren:
- Uit een inventarisatie van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) (per 2 maart 2009) blijkt dat gemeenten in 2009 voor een bedrag van ongeveer € 2 miljard aan projecten versneld kunnen uitvoeren.
- Uit een inventarisatie van het Interprovinciaal Overleg (IPO) (per 10 maart 2009) blijkt dat de provincies in 2009 en 2010 voor een bedrag van ongeveer € 300 miljoen aan projecten versneld kunnen uitvoeren.
3. Stimuleren van energiebesparende maatregelen
- Voor 2009-2010 heeft het Kabinet € 277,5 miljoen uitgetrokken voor het stimuleren van energiebesparende maatregelen voor bestaande huurwoningen (EIA-regeling). De regeling, die geldt voor woningcorporaties en private verhuurders, treedt per 1 juni 2009 in werking en loopt door tot 1 december 2010.
Nota bene: Voor bedrijfsmatige verhuurders wordt het fiscaal aantrekkelijk gemaakt om het bestaande woningbestand energiezuiniger te maken. Investeringen in bestaande huurwoningen die leiden tot een significante duurzaamheidverbetering komen met ingang van 1 juni 2009 in aanmerking voor de energie-investeringsaftrek (EIA). In de Uitvoeringsregeling energie-investeringsaftrek 2001 zal daartoe worden opgenomen dat een woningverbetering die resulteert in het bereiken van energielabel B dan wel in een vooruitgang van twee energielabels, voor maximaal € 15.000 in aanmerking komt voor de EIA. Het betreft een tijdelijke stimuleringsmaatregel die vervalt per 1 december 2010. SenterNovem en de Belastingdienst voeren de regeling uit.
- Om particulieren te stimuleren om te investeren in energiebesparende maatregelen past het Kabinet de Regeling Groenprojecten 2005 aan en komt er een kredietgarantie waarvoor € 35 miljoen is gereserveerd. Ook komt er een subsidieregeling voor maatwerkadviezen voor particuliere woningeigenaren, waarvoor € 12 miljoen is gereserveerd.
- Het Kabinet heeft besloten dat er een subsidieregeling komt voor eigenaar-bewoners voor het aanbrengen van isolatieglas. Hiervoor is € 40 miljoen gereserveerd (€ 36 miljoen uit het budget Meer met Minder en € 4 miljoen uit het budget Programma Energiebudgetten. Het is de bedoeling dat de regeling op 1 oktober 2009 gereed is en (met terugwerkende kracht) in werking treedt vanaf 1 juli 2009.
Nota bene: De regeling geldt voor eigenaar-bewoners van woningen die voor 1995 zijn gebouwd. Wanneer een eigenaar-bewoner zijn woning voorziet van isolatieglas van het type HR++ 13 mm of hoger kan hij maximaal 20% van het investeringsbedrag vergoed krijgen. Het isolatieglas moet uiterlijk 31 december 2010 geplaatst zijn.
- Ook verschillende provincies hebben aangekondigd doorvoering van energiebesparende maatregelen een extra impuls te willen geven.
- Het Kabinet investeert € 160 miljoen in de aanleg van windparken op zee.
4. Stimuleren woningbouwproductie
Voor 2009-2010 heeft het Kabinet € 395 miljoen uitgetrokken om woningbouwprojecten die door de economische crisis zijn vertraagd of stilgevallen weer vlot te trekken. Van dit bedrag is € 70 miljoen bestemd voor onderhoud en restauratie van (rijks)monumenten. Gemeenten krijgen de regie bij het aanvragen van een rijksbijdrage voor projecten. Op 12 juni jl. heeft het Kabinet ingestemd met de tijdelijke stimuleringsregeling woningbouwprojecten. Het stimuleringsbudget wordt in drie rondes (zomer 2009, tweede helft 2009 en voorjaar 2010) beschikbaar gesteld.
Voor de eerste ronde heeft het Kabinet besloten om € 100 miljoen in te zetten (waarvan € 13 miljoen voor monumenten). In die ronde kunnen gemeenten tot 15 juli 2009 projecten aanmelden bij Senternovem, die de regeling uitvoert in opdracht van VROM. Bij een positieve beoordeling wordt in de tweede helft van augustus subsidie uitgekeerd aan de gemeenten.
5. Woning(garantie)fondsen
Op regionaal en lokaal niveau zijn verschillende initiatieven opgestart die ervoor moeten zorgen dat stagnerende woningbouwprojecten toch in uitvoering kunnen worden genomen. Bouwend Nederland is vanaf het eerste begin nauw betrokken geweest bij de gedachtevorming over het opzetten van deze woning(garantie)fondsen. De provincie Noord-Brabant is hierbij koploper en is vergevorderd met de instelling van een ‘woningbouwfonds’, dat een combinatie is van een garantiefaciliteit (richting woonconsument ten aanzien van de verkoop van hun bestaande woning) en investeringsfonds. Noord-Brabant heeft voor het fonds € 250 miljoen gereserveerd. De provincies Limburg en Gelderland zijn met een gelijksoortig initiatief gestart.
Bouwend Nederland zal er bij het Kabinet op aan (blijven) dringen dat provincies (middels garanties, fiscale faciliteiten, een landelijke achtervang voor een eventuele aankoopgarantie van bestaande woningen e.d.) bij de realisatie van hun plannen worden gefaciliteerd.
6. Verhoging van de Nationale Hypotheekgarantie (NHG)
De Tweede Kamer heeft op 9 december 2008 unaniem ingestemd met een voorstel tot verhoging van de NHG van € 265.000 naar € 350.000. Het Kabinet heeft dit voorstel toen niet overgenomen. Dat is nu alsnog gebeurd. De Ministerraad heeft op 19 juni ingestemd met het voorstel van minister Van der Laan om de NHG te verhogen naar € 350.000. Het gaat om een tijdelijke verhoging die ingaat op 15 juli 2009 en afloop op 1 januari 2011.
Door de NHG-verhoging komt een aanzienlijk groter deel van de (koop)woningmarkt onder de NHG te vallen. Het mes snijdt hierbij aan twee kanten. Voor kopers heeft dit als voordeel dat zij een korting op hun hypotheekrente krijgen, waardoor zij tegen gelijkblijvende woonlasten een hoger hypotheekbedrag kunnen lenen. Banken hebben de zekerheid dat het financiële risico dat zij lopen wordt afgedekt door het Waarborgfonds Eigen Woning (WEW), dat de NHG uitvoert.
Uit een recent onderzoek van professor Eichholtz van de Universiteit Maastricht blijkt dat verhoging van de NHG-borgingsgrens direct leidt tot een toename van het aantal woningtransacties, waardoor er weer beweging komt op de (koop)woningmarkt.
7. Laag BTW-tarief
Staatsecretaris De Jager van Financiën heeft in zijn ‘vergroeningsbrief’ van 3 juni 2009 aangegeven dat vloer-, gevel- en dakisolatie vanaf 1 juli 2009 onder het lage BTW-tarief van 6% valt. Op 30 juni heeft de Eerste Kamer ingestemd met het wetsvoorstel.
NB: De wettekst is als volgt: "het verrichten van op energiebesparing gerichte isolatiewerkzaamheden aan woningen, ouder dan twee jaar na de eerste ingebruikneming, met uitzondering van materialen die een beduidend deel vertegenwoordigen van de waarde van de verstrekte diensten" (kamerstuk 31301 A d.d. 03-06-2009). De regeling treedt in werking per 1 juli 2009.
8. Spoedwet wegverbreding
De Tweede Kamer heeft op 13 januari 2009 met een ruime meerderheid ingestemd met het wetsvoorstel Spoedwet wegverbreding. Dit betekent dat voor dertig projecten snel maatregelen kunnen worden genomen om spitsstroken en andere wegverbredingen aan te leggen. Op 31 maart 2009 heeft ook de Eerste Kamer ingestemd met het wetsvoorstel. Minister Eurlings is hiermee voortvarend aan de slag gegaan, waardoor een flink aantal projecten reeds uitgevoerd wordt.
9. Crisis- en herstelwet
De Crisis- en herstelwet moet ervoor zorgen dat een breed scala aan projecten op het gebied van duurzaamheid, infrastructuur en (woning)bouw versneld kunnen worden uitgevoerd. Hiervoor worden procedures versneld en belemmeringen in wet- en regelgeving zoveel mogelijk weggenomen. De wet heeft niet alleen betrekking op grote projecten, ook woningbouwprojecten van meer dan 12 woningen kunnen door de wet worden versneld. Het Kabinet heeft inmiddels ruim 80 projecten geselecteerd die onder de wet komen te vallen. Met de uitvoering van deze projecten is een overheidsinvestering gemoeid van meer dan € 2,65 miljard. De crisis- en herstelwet is op 31 maart 2010 in werking treden en heeft een werkingsduur tot 1 januari 2014. Het kabinet-Rutte heeft aangegeven de wet een permanente status te geven. Bouwend Nederland is in gesprek met de diverse departementen om hier een verdere invulling aan te geven. Daarnaast brengen wij de praktijkeffecten van de wet in kaart, zodat eventuele verbeterpunten kunnen worden voorgesteld.
10. PPS infraprojecten
Het Kabinet zal de komende tijd de mogelijkheden verkennen om institutionele beleggers en andere private partijen via pps te betrekken bij investeringen in o.a. infrastructuurprojecten.
11. Investeringen Deltaprogramma
Het Kabinet investeert € 130 miljoen in de uitvoering van het Deltaprogramma, waaronder zandsuppletie voor de kust.
Vanaf 2020 wordt jaarlijks tenminste € 1 miljard in het Deltafonds gestort (uit het naar 2028 door te trekken Infrafonds) om de uitvoering van het programma op langere termijn te borgen.
12. Instroom jongeren op peil houden en personeel opleiden
Bouwend Nederland is samen met de vakbonden FNV en CNV een 2-jarige overeenkomst aangegaan om de sociale gevolgen van de kredietcrisis voor de bouwsector zoveel mogelijk te beperken.
Met het plan ‘Bouw door, leer verder’ wordt beoogd om de instroom van jongeren op peil te houden en bestaand personeel (verder) op te leiden. Voor de uitvoering van het plan (start 14 april 2009) is € 64 miljoen beschikbaar gesteld.