Netbewuste bouw is het nieuwe normaal

Er dreigt een file op het elektriciteitsnet. Als die echt ontstaat, dus als er te veel elektriciteit door kabels en transformatoren gaat, levert dat gevaarlijke situaties op. Onderdelen van het net worden dan te heet en het risico op stroomuitval wordt groter. Wat in de volksmond heet "het net is vol", betekent dus eigenlijk: het net is nog nét niet vol en dat moeten we vooral zo houden om zeker te blijven van stroom. Om die reden staan duizenden bedrijven in ons land op de wachtlijst voor een (zwaardere) stroomaansluiting. De problemen doen zich vooral op piekmomenten voor, zegt Maarten Bijl, regiodirecteur Zuid-Holland bij netbeheerder Stedin. "Als we met z'n allen de oven, de inductieplaat en de wasmachine aanzetten, de auto opladen terwijl ook de warmtepomp draait, wordt het net te zwaar belast. Het net is zo sterk als de hoogste piek die het kan opvangen."

Bouwbedrijven en ontwikkelende bouwers merken de gevolgen van het volle stroomnet nu al. Projecten lopen vertraging op en net opgeleverde duurzame gebouwen draaien soms op dieselgeneratoren in plaats van stroom. Yvonne van der Hulst, directeur van ontwikkelende bouwer Van der Hulst Bouwbedrijf, merkt dat gemeenten zich inmiddels ook terdege bewust zijn van de problematiek. "Bij het aanvragen van een vergunning is de eerste vraag: kan dit project worden aangesloten?" In Zuid-Holland is de situatie weliswaar iets minder nijpend dan in Utrecht of Gelderland, "maar ook hier staat het water aan de lippen."

Verzwaring én efficiënter gebruik

Het net verzwaren lijkt de meest voor de hand liggende oplossing. Dat gebeurt ook, maar is een zaak van lange adem. Bovendien is naast die verzwaring ook structureel efficiënter stroomgebruik nodig, zegt Bijl. "Met de geplande verzwaring wordt het net ongeveer 2,5 keer zo zwaar als nu. Als we doorgaan met de huidige manier van stroom gebruiken, zouden we het ongeveer 3,5 keer moeten verzwaren. Ons stroomgebruik gaat namelijk fors toenemen door alle elektrificatie die de komende jaren nog gaat plaatsvinden. Willen we dat met een verzwaard net aankunnen, dan moeten we dus ook de piekbelasting tegengaan door de elektriciteit beter te benutten."

Om schaarse transportcapaciteit in congestiegebieden beter te verdelen, heeft de Autoriteit Consument en Markt een prioriteringskader vastgesteld. Daarin krijgen zogenoemde congestieverzachters als eerste prioriteit, daarna functies die nodig zijn voor veiligheid en vervolgens maatschappelijke basisbehoeften, waaronder woonbehoefte, onderwijs en openbaar vervoer. Een andere nieuwe ontwikkeling is dat gemeenten vanaf 1 oktober 2026 voor woningbouw en scholen tot tien jaar vooruit transportcapaciteit kunnen aanvragen. Gemeenten hopen dat die laatste maatregel zorgt voor duidelijkheid, zegt Jurgen Schoorlemmer, business developer energietransitie bij de gemeente Deventer. "Wij moeten straks aangeven hoeveel woningen we waar wanneer willen bouwen en krijgen zo meer inzicht in hoeveel daarvan kan worden gerealiseerd."

Hoe netbewuster, hoe meer woningen

Precies daar zit volgens Schoorlemmer de stimulans om anders te gaan bouwen. Hoe minder energie een woning verbruikt en hoe beter gebruikspieken worden voorkomen, hoe meer woningen er gerealiseerd kunnen worden. "Netbewust bouwen vraagt een fundamenteel andere aanpak van woningbouw. Voorheen regelde je aan het einde van een project de nutsaansluitingen. Nu moet je aan de voorkant nadenken: hoe organiseren we de energievoorziening in dit gebied? Dat wordt een voorwaarde, geen sluitstuk."

Daarvoor is het belangrijk dat alle betrokken partijen vroeg samen aan tafel zitten. In Deventer gebeurt dat onder meer voor de ontwikkellocatie Roto. Daar komen 750 woningen, met werkplekken, voorzieningen, een hotel en een mobiliteitshub. Gemeente, ontwikkelaars, een technische partij en netbeheerder Enexis zitten iedere maand één dag samen fysiek aan tafel om het energieconcept uit te werken, vertelt Schoorlemmer. Daarbij passeren allerlei ruimtelijke vragen de revue: waar komen parkeerplaatsen, kiezen we voor individuele of gezamenlijke laadinfrastructuur, is er ruimte voor warmte-koudeopslag, kiezen we een collectief warmtesysteem? "Veel oplossingen kosten ruimte. Als je die ruimte niet vanaf het begin meeneemt in het stedenbouwkundig ontwerp, wordt het later praktisch onmogelijk."

Netbewust bouwen begint bij het realiseren van woningen met een (extreem) lage energievraag. Daarover zijn alle drie geïnterviewden het eens. Daarnaast is een collectieve warmtevoorziening vrijwel altijd een goede oplossing. Bijl: "Hoe meer woningen in het collectieve systeem, hoe meer de pieken afvlakken en hoe beter je met warmtebuffers, batterijen en andere oplossingen kunt sturen. Het energieverbruik wordt efficiënter." Om de donkere wintermaanden te overbruggen is "iets van thermische opslag" nodig, voegt Van der Hulst toe.

Netbewuste nieuwbouw vraagt ook om energieopslag, zoals een gemeenschappelijke batterij. Die kan in de daluren laden en in de piekuren ontladen. Ook een mobiliteitshub kan helpen: auto’s kunnen verspreid over de dag worden opgeladen. Bijl: "Je wil liever niet sturen op wanneer mensen bijvoorbeeld kunnen koken of wassen. Bij het opladen van de auto is dat vaak geen probleem; als die de volgende ochtend maar weer genoeg capaciteit heeft."

Balanswijk

Van der Hulst Bouwbedrijf bouwde al netbewust toen die term nog niet in zwang was, vertelt Van der Hulst. Het bedrijf leverde in 2019 in Voorhout een Balanswijk op met 33 woningen. De woningen kregen onder meer zonnepanelen en thuisbatterijen die waren gekoppeld aan een collectief energiemanagementsysteem. Die gezamenlijke energieparaplu is op de hoogte van energieprijzen, weersverwachtingen en woongedrag. Pieken in het energieverbruik kunnen daarmee worden voorkomen. Het realiseren van de wijk en de nazorg in de eerste jaren was wel behoorlijk intensief. Zo moesten de thuisbatterijen tot twee keer toe worden vervangen en kozen bewoners er uiteindelijk toch voor om die niet langer onder de gezamenlijke paraplu onder te brengen. "Bij een volgend project maakte veranderde wetgeving een buurtbatterij mogelijk. Bewoners hebben zo minder techniek in huis en je kunt nog steeds gezamenlijk de pieken opvangen."

Van der Hulst realiseert zich dat haar bedrijf de afgelopen jaren op de troepen vooruit heeft gelopen, met alle kosten van dien, en hoopt dat andere partijen inmiddels doordrongen zijn van de urgentie. "Ik heb busladingen vol mensen rondgeleid en tientallen keren applaus gekregen als ik ons verhaal vertelde, maar er gebeurt nog vrij weinig. Netbewust bouwen is een integraal proces waarvoor we de kosten gezamenlijk moeten dragen. Denk bijvoorbeeld aan investeringen voor thermische opslag of een batterij, maar ook de grondposities voor opslag in het openbare gebied. Die kosten kunnen niet alleen bij de ontwikkelende bouwer terechtkomen; ook overheid en netbeheerder moeten bijdragen."

Nieuwe standaard

De ervaring van Schoorlemmer van de gemeente Deventer is ondertussen dat netbewust bouwen de standaard aan het worden is. "Ontwikkelaars, bouwers, infrabedrijven en installateurs moeten zich voorbereiden op het bouwen en onderhouden van netbewuste concepten zoals mobiliteitshubs, warmtenetten en thuis- of buurtbatterijen. In de provincies Gelderland, Flevoland en Utrecht, maar ook landelijk, wordt gewerkt aan manieren om netbewuste nieuwbouw steviger te verankeren in beleid en regelgeving. De precieze uitwerking is nog in voorbereiding, maar duidelijk is dat we hier de komende jaren steeds nadrukkelijker rekening mee moeten houden."

Ook Bijl ziet netbewust bouwen als de toekomst. "We moeten niet denken dat we nu even alles uit de kast halen om een tijdelijk probleem op te lossen en dat alles straks weer gewoon is als het net is verzwaard. Netbewust bouwen, met lokale opslag en demping van gebruikspieken, is het nieuwe normaal."