Podcast: Hoge ambities, waarom blijft duurzaam inkopen achter?

donderdag 27 augustus 2020
Afbeelding Podcast: Hoge ambities, waarom blijft duurzaam inkopen achter?

Bij twee op de drie openbare aanbestedingen speelt duurzaamheid nog geen enkele rol. Toch wint duurzaam inkopen terrein volgens twee experts, Jos van Alphen (adviseur Aanbestedingen bij het Aanbestedingsinstituut) en Floris den Boer (coördinerend adviseur bij PIANOo, het Expertisecentrum Aanbesteden van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat). Gepresenteerd door Eline Ronner, staat de vierde Bouwend Nederland-podcast ‘Bouwen aan de Toekomst’ in het teken van de omslag die nodig is om dit proces te versnellen.

Nu nog is duurzaamheid bij één op de zeven à acht aanbestedingen een serieus gunningscriterium, maar volgens Van Alphen zal met de belangstelling ook dat aandeel snel toenemen. “Vergeet niet dat technici, inkopers en bestekschrijvers heel anders moeten gaan denken. Decennialang werd alles tot in detail voorgekookt in een bestek en was prijs het dominante gunningscriterium. Het blijkt lastig om die vertrouwde routines los te laten en ruimte te geven aan de creativiteit van de ondernemers.”

Dat is het vaak nog steeds, maar de duurzame ambities voor 2030 en 2050 beginnen volgens Den Boer hun schaduw vooruit te werpen. “Er is behoefte aan een meer uniforme uitvraag en een duidelijke stip op de horizon: wat is onze ambitie, waar willen we naar toe? Publieke opdrachtgevers hebben de afgelopen jaren veel bereikt door per aanbesteding te kijken waar de kansen liggen, maar ik pleit ook voor een ‘top-downbenadering’, waarbij de totale CO2-reductieopgave wordt omgezet in concrete doelen: hoeveel gaan we reduceren en hoe gaan we dat slim inregelen in de processen?”

Esther Donders, directeur Procurement van Heijmans, erkent dat de overheid als opdrachtgever een heel belangrijke rol speelt, maar benadrukt dat de hele keten ook moet worden meegenomen. “Welke vraag ga je bij leveranciers neerleggen? Belangrijk is dat de overheid een gelijk speelveld creëert, met heldere meetmethodieken, definities en regelgeving, ook internationaal. Als dat versneld gebeurt, kan de markt zich voorbereiden en kunnen leveranciers erop anticiperen.”

De basis op orde, de bodem omhoog

Wouter Schik, namens Arcadis de afgelopen jaren als ‘stimulator duurzaamheid’ actief bij de gemeente Amersfoort, dringt er onder het motto ‘de basis op orde, de bodem omhoog’ op aan om duurzaamheid te verankeren in alle projecten, hoe klein ook. “Hou het simpel, zodat iedereen binnen de organisatie kan meekomen. En maak gebruik van de successen: die motiveren enorm en smaken naar meer.”

In het verlengde daarvan benadrukt Den Boer dat het belangrijk is dat alle neuzen binnen publieke opdrachtgevers dezelfde kant op staan, zodat aanbestedingen optimaal kunnen afgestemd op de duurzame doelstellingen. “Durf als publieke opdrachtgever af en toe ook in het diepe te springen en betrek vooral ook de markt en kennisinstellingen bij die experimenten, bijvoorbeeld door innovatie-partnerschap aan te gaan.” Dat opdrachtgevers steeds vaker het initiatief naar zich toe trekken, blijkt volgens Den Boer uit de dertien zogenoemde ‘buyer groups’ die door PIANOo, RVO en Rijkswaterstaat worden ondersteund. “Het zijn collectieven van publieke opdrachtgevers die samenwerken aan een gedeelde marktvisie en -strategie op het verduurzamen van een productcategorie, om deze vervolgens te implementeren in hun aanbestedingspraktijk.”

“Hoe kunnen we zware voertuigen als vuilniswagens en reinigingsvoertuigen zero emissie maken? Die vraag werd in 2013 in Oslo voor het eerst gesteld en heeft geresulteerd in een internationaal ‘big buyers initiative’, waar inmiddels ook steden als Amsterdam en Rotterdam bij zijn betrokken. Nederland is een klein land, soms moet je internationale samenwerking zoeken om de schaal te creëren die nodig is om duurzame innovaties van de grond te krijgen.”

Is dwingende of sturende wetgeving nodig?

Manager Projects Theo Bloemsma van Mourik Infra prijst de stimulerende rol van de overheid, maar vraagt zich af of dat wel voldoende vaart creëert. Hij pleit voor dwingende wetgeving. “Als maatschappij zijn we gevoelig voor heffingen, boetes en straffen. Jij en ik vinden het ook echt zonde als we een boete krijgen omdat we te hard hebben gereden.”

Nieuwe wetgeving om duurzaam aanbesteden een extra impuls te geven, is volgens Den Boer echter niet nodig. “De Aanbestedingswetgeving biedt in principe heel veel ruimte om als publieke opdrachtgever duurzaamheidscriteria te stellen in aanbestedingsprocedures. Maar de verduurzamingswetgeving is heel specifiek. In het Bouwbesluit staan duurzaamheidsvoorschriften, maar het is een politieke keuze hoever je daarin wil gaan.” Van Alphen: “Het duurt lang voor er nieuwe wetgeving is. Ik zie dan ook meer in sturende maatregelen. Net als bij hoogspringen, moeten we de lat in aanbestedingen telkens weer wat hoger leggen, zodra het gros van de markt weer een bepaald duurzaamheidsniveau heeft bereikt.”

Overheid kan duurzaam aanbesteden boost geven

De overheid kan duurzaam aanbesteden volgens Den Boer een boost geven door samen met de marktkennis te genereren en te delen, bijvoorbeeld via de buyer groups, en door innovatieve competities financieel te ondersteunen. “De uitdaging is nu om sneller schaal te maken in de publieke sector. Dus: de koppen meer bij elkaar steken en in onderlinge afstemming de markt betreden.”

Van Alphen pleit ervoor om contracten niet helemaal dicht te timmeren, maar om een clausule op te nemen die aangeeft dat verduurzamingskansen samen gegrepen zullen worden als die zich voordoen. In het verlengde daarvan zou Den Boer graag zien dat aannemers door publieke opdrachtgevers vaker worden beoordeeld op basis van tussenresultaten. “De aanpak van de kademuren in Amsterdam is een mooi voorbeeld van een innovatief partnership, waarbij aannemers de kans krijgen om innovatieve oplossingen in de praktijk te brengen. Als ze mislukken is het jammer, als ze goed bevallen krijgt de aannemer de ruimte om ze elders ook toe te passen.”

Voor aannemers heeft de PIANOo-adviseur tot slot nog een advies. “Aan alle producten, oplossingen en vraagstukken in bestekken ligt beleid ten grondslag. Door in de beleidsvormende fase al aan de bel te trekken, als bijvoorbeeld het Handboek Wegen of het Handboek Openbare Ruimte opnieuw wordt vastgesteld, kun je voorkomen dat het later gaat knellen bij duurzame oplossingen.”