Bewust veilig zijn we allemaal… maar onbewust niet

donderdag 27 februari 2020
Afbeelding Bewust veilig zijn we allemaal… maar onbewust niet

Organisatiepsycholoog Jules Heijneman constateerde dat de bouw veiligheid wel belangrijk vindt, maar dat er soms nog onbewust onveilige keuzes worden gemaakt. Samen met Kim Reuser verzon hij guus en hein, twee innerlijke stemmen weergegeven in een cartoon met een grote symbolische betekenis om de onbewuste keuzes bewust te maken.

Veiligheid op de bouwplaats is belangrijk. Dat vinden veel bouwvakkers dan ook vanzelfsprekend, maar in die vanzelfsprekendheid schuilt een gevaar, vindt Heijneman. “Het grote probleem is dat ons zelfbeeld over veiligheid op de bouwplaats zo positief is, dat we nauwelijks inzien wat we feitelijk aan het doen zijn. Ons gedrag, ook rondom veiligheid, benaderen we vaak alleen vanuit de bewuste kant. Doe dit, doe dat, en allerlei tips. Maar onbewust maken we vaak andere keuzes, creëren we excuses om het minder nauw te nemen met de veiligheid. Die minder veilige keuzes rechtvaardigen we, bijvoorbeeld door te stellen dat het werk langer duurt als je de veilige route kiest.”

Maak keten bewust

Samen met Reuser creëerde Heijneman ‘hein en guus’. “Zonder hoofdletter, want het staat symbool voor je innerlijke stem. De ‘hein’ weet wel wat de goede, veilige manier is, de ‘guus’ is de rechtvaardiging om het minder veilig te doen.” De dilemma’s uit het veld worden verbeeld in cartoons. Voor veel bouwvakkers zijn het daarom herkenbare situaties. “Zo reflecteren we op het eigen gedrag en dat van anderen, ook op de onbewuste laag en wordt het heel toegankelijk. Omdat het zo herkenbaar is. Maar de cartoons zijn slechts een hulpmiddel om de onbewuste excuses, de excuus-guus, te herkennen. We willen mensen in de hele keten bewust maken van wat ze zichzelf onbewust vertellen.” Dat begint al bij de opdrachtgever, vindt Heijneman. Deadlines, boetebepalingen et cetera zorgen ervoor dat aannemers en onderaannemers in een stramien worden geduwd met een flink ‘hein-en-guus-dilemma’. “Het begrip vanuit de opdrachtgever wordt groter als ook zij zich hier bewust van worden. Dat sommige zaken in het contract niet helemaal realistisch zijn. Als die openlijk op tafel komen, is de uitkomst vaak anders. De methode die we met hein en guus bieden kan dan goed helpen, ook al in de aanbestedingsfase. Het praten in termen van hein en guus triggert wat we onbewust denken en doen. Zo ontstaat het echte ‘open gesprek’. Cartoons helpen daarbij. In bijeenkomsten van drie kwartier maken we voor iedereen duidelijk hoe het werkt.”

Maak bespreekbaar

Tom Jongen kan daarover meepraten. Hij is directeur Utrecht & Noordoost en Zuidwest bij BAM Wonen. “We hadden juist een sessie over veiligheid met hein en guus achter de rug toen we voor het inleveren van een tender stonden. Een lastige, want in de wijk waar we wilden bouwen stond een kinderdagverblijf. Maar hoe ga je in je presentatie verwoorden dat het kinderdagverblijf tijdens de bouw voor de veiligheid naar een andere locatie moet? Niemand zit daar op te wachten. Het is een excuus-guus om het dan maar niet te doen. Met de methode van hein en guus hebben we een poster ontworpen en met de opdrachtgever bespreekbaar gemaakt dat we met een dilemma zaten. De opdrachtgever bleek positief verrast door de transparantie die we openbaarden en dat heeft ons zeker geholpen. Het is een mooie methode om complexe zaken rondom veiligheid presentabel en bespreekbaar te maken.”