Provincies en rijksdiensten gaan voorop in duurzaam gunnen

Afbeelding Provincies en rijksdiensten gaan voorop in duurzaam gunnen
maandag 26 september 2022

Ieder jaar zetten we de 25 publieke opdrachtgevers in de bouw en infra in het zonnetje die zich onderscheiden in het uitvragen van duurzaamheid in hun aanbestedingen. In de aanloop naar de publicatie van onze vierde editie van de Top 25 op 1 november nemen we de inspanningen van de aanbestedende diensten onder de loep. Wie maakt het vaakst serieus werk van het stimuleren van duurzaam bouwen? En hoe komt het gezamenlijk presteren van deze diensten uit de bus?

Onze analyse spitst zich toe op het gebruik van gunningscriteria die de mate van duurzaamheid bevorderen. Dat is de aanjager van innovaties en een verdere transitie. Om die reden ligt daar ook het zwaartepunt van de scores in onze Top 25.

Rijksdiensten overvleugeld door provincies en waterschappen

Een vergelijking van de aanbestedingsjaren 2018 en 2021 laat zien dat de Rijksdiensten een stabiel niveau van duurzaam gunnen tonen, maar in 2021 overvleugeld worden door de provincies. Bij de andere groepen aanbestedende diensten stijgt het percentage duurzame gunningen. De groei is het kleinst bij de gemeenten.

De aanbestedende diensten die in de provincie Zeeland opereren kiezen relatief het vaakst voor duurzame gunningscriteria, terwijl het merendeel van de opdrachten in de provincie Limburg geen kansen brengt voor duurzame, innovatieve, ondernemingen. In 10 van de 12 provincies is een duidelijke stijging te zien van het percentage duurzame gunningen. In Flevoland en Friesland is geen progressie geboekt.

Score op gunningscriteria

De gekozen gunningscriteria zijn ondergebracht in drie categorieën: het duurzaam uitvoeren van de opdracht, bijvoorbeeld een zo laag mogelijke CO2-emissie, het bereiken van een zo duurzaam mogelijk resultaat, bijvoorbeeld een energieprestatieberekening, en de CO2-Prestatieladder. Helaas geeft niet iedere aanbesteder duidelijk aan welk soort duurzaamheid hij uitvraagt. Daarom is er ook een categorie “Niet concreet”.

In het tijdvak 2018 tot en met 2021 komt het vragen om een duurzame uitvoering het vaakst voor: 41%. Binnen deze categorie gaat het meestal om een plan van aanpak en/of het beperken van de CO2-uitstoot. Bij de gemeenten was meer dan 50% van de duurzame gunningen gericht op duurzame uitvoering. De categorie “overige aanbestedende diensten” zitten daar met 47% kort achter. De Rijksdiensten (inclusief ProRail) zijn in deze categorie hekkensluiter met slechts 14,5%. Zij zijn de koploper in het vragen om de CO2-prestatieladder (60%). Dat is het dubbele van het landelijk gemiddelde voor de CO2-prestatieladder: 28,7%. Bij gemeenten is de CO2-Prestatieladder relatief impopulair (18%).

De percentages voor het gunnen op duurzame resultaten liggen dicht bij elkaar, rond het landelijk gemiddelde van 22%. Bij de aanbestedingen door de provincies is dat percentage het hoogst: 31,3%. De Milieu Kosten Indicator (MKI) omvat zowel het duurzame resultaat als het duurzaam uitvoeren. De MKI-gunningen zijn ondergebracht bij de categorie duurzaam resultaat omdat daar het zwaartepunt ligt.

De uitvragen op duurzame uitvoering en duurzaam resultaat brengen een hogere stimulans en meer onderscheidend vermogen dan de CO2-Prestatieladder op dit moment kan bieden. Daarom worden deze categorieën momenteel hoger gewaardeerd bij de totstandkoming van de Top 25 duurzame aanbesteders. Om de vergelijking van het duurzaam presteren van de aanbesteders in de groepen opdrachtgevers betekenis te geven, relateren wij het percentage duurzame gunningen over de afgelopen vier jaar aan de voornoemde soorten gunningscriteria waarbij de gunningen op duurzame uitvoering en duurzaam resultaat de waarde 3 krijgen, de niet concrete duurzame gunningen op waarde 2 zijn gesteld en de CO2-prestatieladder geen verhoogde score krijgt.

Weinig affiniteit met duurzame ambitie 

De provincies en de rijksdiensten hebben in de periode 2018 tot en met 2021 relatief het vaakst de keuze gemaakt om ondernemers uit te dagen tot het aanbieden en leveren van duurzame projectspecifieke prestaties. Bij de rijksdiensten onderscheidt zich vooral Rijkswaterstaat met veel gunningen op MKI en het Rijksvastgoedbedrijf. Bij de provincies zijn Noord-Brabant, Utrecht, Noord-Holland en Zuid-Holland de uitblinkers. De onderlinge verschillen tussen de onderscheidene overheidsdiensten is niet erg groot. Dat komt omdat er binnen elke groep enkele koplopers actief zijn die hoge ogen scoren in de Top 25 duurzame opdrachtgevers en een groot deel van de scores voor hun rekening nemen. 

Er zijn helaas nog veel aanbestedende diensten die weinig affiniteit hebben met de duurzame ambitie. Daarom staan de gewogen scores nog ver van het maximum van 300 punten dat in de gekozen opzet kunnen scores van 300 kan worden bereikt. Daarvoor is vooral van belang dat meer aanbestedende diensten het goede voorbeeld van hun vakgenoten volgen en meerwaarde op het vlak van duurzaamheid gaan uitvragen. 

Jos van Alphen adviseur aanbestedingsrecht